ASKIYA HAQIDA

Askiya – bu o’zbek xalq adabiyotida va boshqa turkiy xalqlarda keng tarqalgan badiiy janr bo’lib, odatda hazil-mutoyiba, qiziqarli va kulgili hikoyalar yoki so’zlashuvlar orqali amalga oshiriladi. Askiyalar xalq orasida odatda ko‘ngil ochish, o‘ylantirish yoki ta’kidlash uchun ishlatiladi. Ular ko’pincha kundalik hayot, odamlar o’rtasidagi munosabatlar, ijtimoiy vaziyatlar, odamlarning odatlari yoki xatolarga asoslanadi. Askiya o’zining oddiyligi va o’ziga xos hazil bilan ishlashi bilan ajralib turadi.

Askiyaning Xususiyatlari:

 1. Hazil-mutoyiba va kulgi:

Askiya asosan kulgi va hazilga asoslanadi. Ular odamlarni o‘ylantirish va kuldirish maqsadida ishlatiladi. Ko’pincha, askiyalar eng oddiy holatlardan kulgili vaziyatlar yaratadi.

 2. Ruhiy erkinlik va o’zgacha fikrlash:

Askiya, badiiy shakllari bilan insonlarni o‘zlarini oddiy vaziyatlarda ko‘rsatishga, o‘z fikrlarini, tashvishlarini va kutilmagan holatlarni tasvirlashga imkon beradi.

 3. Sarkazm va iroda:

Askiyalar ko‘pincha sarkazm yoki iroda bilan ishlatiladi, ya’ni ularning maqsadi bevosita hazilni keltirib chiqarishdan ko‘ra, muayyan ijtimoiy, axloqiy yoki siyosiy fikrni o‘zgartirish bo‘lishi mumkin.

 4. Tabiiylik va oddiylik:

Askiyalar juda oddiy, kundalik hayotdagi holatlarga asoslangan. Odatda ular chuqur falsafaga ega bo‘lmasdan, hayotning sodda va real qismlarini o‘zgacha tarzda ifodalaydi.

 5. Dialog shakli:

Askiyalar ko‘pincha dialektik tarzda – ikki yoki undan ortiq kishilar o‘rtasidagi so‘zlashuv shaklida beriladi. Bunday shaklda askiyalar ko‘proq ta’sirli va kulgili bo‘ladi.

Askiyaning Turlari:

 1. Shaxsiy hazil (individual askiya):

Bu turdagi askiyada biror odamning o’ziga xos xususiyatlari, odatlari yoki xatolari kulgili tarzda ta’riflanadi. Odatda bunday hazillar o’zaro suhbatlarda yoki jamiyatda ochiqchasiga aytiladi.

 2. Sotsiologik askiya:

Bu turdagi askiyalar ijtimoiy hayotdagi holatlar, jamiyatdagi an’anaviy fikrlar yoki qadriyatlar bilan bog’liq bo’ladi. Odatda ular jamiyatdagi noxush yoki xatoliklarni kulgili tarzda tanqid qiladi.

 3. Tili va aksentga oid askiya:

Tillar va aksentlar haqidagi hazillar ham juda mashhur. Bunday askiyalar odatda ma’lum bir tilda gapirayotgan kishilarni yoki ularning aksentini hazil qilishga asoslanadi.

 4. Maslahatli askiya:

Bu turdagi askiyalar ko‘pincha hayotiy maslahatlarni, ammo kulgili tarzda beradi. Bu ko’pincha donishmandlik yoki muayyan vaziyatlarni osonlashtirish uchun ishlatiladi.

 5. Tarixiy yoki madaniy askiya:

Ba’zan tarixiy yoki madaniy holatlar asosida hazillar yaratiladi. Bu askiyalar ko’pincha xalqning tarixiy voqealari yoki an’analari bilan bog’liq bo’ladi.

Askiyaning qadriyatlari va ijtimoiy roli:

 1. Jamiyatni tanqid qilish:

Askiyalar ko’pincha jamiyatdagi adolatsizliklar, ijtimoiy nohaqliklar yoki axloqiy muammolarni tanqid qilish uchun ishlatiladi. Ular ijtimoiy tarmoqlarda yoki ma’ruzalar kabi jamoat joylarida ham keng tarqalgan.

 2. Insonni kuldirish va ko’ngil ochish:

Askiyalar odamlarni kuldirish va ruhiy salomatlikni qo‘llab-quvvatlash uchun ishlatiladi. Hazil yordamida odamlar bir-birini yaxshi ko’rishadi va stressdan qochishadi.

 3. Ma’naviy tarbiya:

Askiyalar orqali ma’naviy tarbiya ham amalga oshiriladi, chunki ular ijtimoiy ahamiyatga ega masalalar, axloqiy me’yorlar yoki to‘g‘ri-hatoliklarni hazil tarzida yoritadi.

 4. O’ziga xos xalq san’ati:

Askiyalar xalq san’atining bir turi sifatida qadrlanadi. Ular xalq orasida bir-biriga etkazilgan qiziqarli hikoyalar va an’analarning davomidir.

 

Askiyalar Misollari:

 1. Qisqacha askiya:

 • Savol: “Nima uchun ikki odam telefonni bir-biriga uzatganda, ikkalasi ham qizib ketadi?”

 • Javob: “Chunki ular telefonni almashtirishni yaxshi bilishadi.”

 2. Sarkazm bilan askiya:

 • Savol: “Nega olimlar yilni bitta kunga qisqartirishga harakat qilishmaydi?”

 • Javob: “Chunki ularni ko‘p narsalarni qilish uchun yetarli vaqt qoldirmaydi.”

 3. Sotsiologik askiya:

 • “Agar siz biror kishining ahmoqligini ko‘rsangiz, undan ko‘ra biror yaxshi xulqni kuting. Bu hayotda eng yaxshi reja!”

 4. Maslahatli askiya:

• “Agar sizni do’stlar bazasida tanlamasa, yaxshi uyqu olishni boshlang, bu eng yaxshi maslahat!”

 5. Tili va aksentga oid askiya:

 • Savol: “Nima uchun ozarbayjon tilida gapirayotgan odam har doim qoshiqni qulay qilib tutadi?”

 • Javob: “Chunki ular har doim musiqa va kulgu bilan yashashadi!”

Xulosa qilib aytganda Askiya – bu xalqning hazil-mutoyiba orqali o‘zining kundalik hayotini, fikrlarini, va jamiyatdagi turli holatlarni o‘zgacha tarzda ifodalash usulidir. Bu o’ziga xos adabiy janr bo‘lib, odamlarni kuldirish, o‘ylantirish va axloqiy qarashlarni shakllantirishga xizmat qiladi. Askiyalar odamlarning ruhiy holatini yaxshilash, jamiyatdagi ijtimoiy masalalarni ko‘rsatish va ko‘proq kommunikativ aloqalarni mustahkamlashda muhim rol o‘ynaydi.