ZARDO‘ZLIK HAQIDA MA’LUMOT?

Zardo‘zlik — bu mato yoki kiyim yuzasini oltin va kumush iplar bilan bezash san’ati bo‘lib, u o‘zbek xalqining eng nafis va qadimiy amaliy bezak san’at turlaridan biridir. Quyida zardo‘zlik haqida batafsil ma’lumot keltiriladi.

1. Zardo‘zlikning mohiyati

Zardo‘zlik so‘zi “zar” (oltin) va “do‘z” (tikuvchi) so‘zlaridan tashkil topgan bo‘lib, “oltin bilan tikuvchi” degan ma’noni anglatadi. Bu san’atda maxsus oltin yoki kumush suvi yuritilgan iplar yordamida matoga turli naqshlar, gul, islimiy va girih bezaklar tikiladi.

Zardo‘zlik nafaqat kiyimlarni, balki uy jihozlari, diniy matolar, liboslar, to‘n, do‘ppi, yostiq jildlari va hatto bayroqlarni bezashda ham qo‘llanadi.

2. Tarixiy rivojlanish

Zardo‘zlik san’ati O‘zbekistonda qadimdan rivoj topgan.
Arxeologik topilmalar va tarixiy manbalarga ko‘ra, bu san’at X asrlardan boshlab mavjud bo‘lgan. Buxoro, Samarqand, Toshkent, Qo‘qon va Shahrisabz zardo‘zlik markazlari sifatida mashhur bo‘lgan.

X especially Buxoro zardo‘zligi dunyoga tanilgan — bu yerda zardo‘zlar amirlik saroylari uchun oltin suvi bilan bezatilgan liboslar, parcha, shohi, atlas matolardan asarlar yaratishgan.

3. Asbob-uskunalar va materiallar

Zardo‘zlikda ishlatiladigan asosiy asboblar:

·                      Kandax – matoni tortib mahkamlab qo‘yiladigan yog‘och ramka;

·                      Sanchqi, igna, qaychi – naqshni tikish uchun;

·                      Zar iplar – oltin yoki kumush suvi yuritilgan ipak iplar;

·                      Asosiy mato – atlas, shoyi, baxmal, parcha, adras kabilar.

4. Naqsh turlari

Zardo‘zlikda qo‘llaniladigan naqshlar tabiat va hayotdan ilhomlangan bo‘ladi:

·                      Islimiy (o‘simliksimon) – gul, barg, shox;

·                      Girih (geometrik) – yulduz, doira, to‘rtburchak;

·                      Hayvonot naqshlari – qush, burgut, ilon tasvirlari (kamdan-kam);

·                      Arab yozuvli naqshlar – Qur’on oyatlari, duolar bilan bezaklar.

5. Zardo‘zlik mahsulotlari

Zardo‘zlar quyidagi buyumlarni yaratadilar:

·                      Amir to‘nlari va sarpo liboslari;

·                      Kelinlik liboslari va salla qoplari;

·                      Yostiq jildi, gilam, parda, joynamoz;

·                      Bayroq, ramz, bezakli devor pardalari.

6. Mashhur ustalar

Tarixda nomi mashhur bo‘lgan zardo‘z ustalar:

·                      Usta Shirin Murodov (Buxoro) – XX asrda tanilgan usta;

·                      Usta Sa’dulla Buxoriy – Buxoro amirining saroy zardo‘zi;

·                      Zarifabonu Ismoilova – zamonaviy o‘zbek zardo‘zi, xalq ustasi.

7. Bugungi kunda

Bugungi kunda zardo‘zlik san’ati:

·                      Hunarmandlar uyushmalari,

·                      San’at maktablari,

·                      Buxoro, Samarqand, Toshkentdagi ustaxonalarda rivojlanmoqda.

Zamonaviy dizaynerlar ham zardo‘zlik elementlarini milliy liboslar, aksessuarlar, suvenirlarda keng qo‘llashmoqda.

2017-yilda Buxoro zardo‘zligi YUNESKOning Nomoddiy madaniy meros ro‘yxatiga kiritilgan.