GANCHKORLIK HAQIDA MA’LUMOT?

Ganchkorlik — bu ganch (maxsus ohakli oq gips aralashmasi) yordamida devor, shift, ustun, ravoq va boshqa me’moriy qismlarni o‘yib bezash san’ati bo‘lib, o‘zbek xalq amaliy-bezak san’atining eng qadimiy va go‘zal turlaridan biridir.

Quyida ganchkorlik haqida batafsil ma’lumot keltiriladi.

1. Ganchkorlikning mohiyati

Ganchkorlik — bu ganchdan yasalgan bezak va naqshlarni ishlash san’atidir.
Ganch — tabiiy material bo‘lib, u **yumshoq ohakli tosh (gips)**ni suv bilan aralashtirish orqali olinadi. U tez qotadi, oq tusda bo‘ladi va juda nozik ishlov berish imkonini beradi.

Ganchkorlik yordamida:

• devorlar, shiftlar, ustunlar,
• ravoq va eshik atroflari,
• masjid, madrasa, saroy va xonaqohlarning ichki bezaklari yaratiladi.

2. Tarixiy rivojlanish

Ganchkorlik O‘zbekistonda antika davrlardan beri mavjud. Arxeologlar Afrosiyob (Samarqand), Varaxsha (Buxoro yaqinida), Toprakkala (Xorazm) kabi qadimiy shahar xarobalaridan ganchdan yasalgan bezaklar topganlar.

IX–XII asrlarda (Somoniylar davrida) ganchkorlik san’ati yuksalish davrini boshdan kechirdi.
Temuriylar davrida (XIV–XV asrlar) bu san’at o‘zining eng yuksak cho‘qqisiga chiqdi — Samarqand, Hirot, Buxoro va Shahrisabzdagi saroy va madrasalar bunga yorqin misoldir.

3. Ganchkorlik texnikasi

Ganchkorlik ikki asosiy usulda bajariladi:

1.    O‘yma ganchkorlik – ganch sirtiga naqsh o‘yib ishlanadi;

2.    Qalamkori yoki bo‘yoqli ganchkorlik – ganch ustiga bo‘yoq bilan bezak chiziladi.

Ba’zan ganchkorlik naqqoshlik, shishasozlik yoki koshinkorlik bilan uyg‘unlashtirilib, yanada go‘zal kompozitsiyalar yaratiladi.

4. Asbob-uskunalar

Ganchkor ustalar quyidagi asboblardan foydalanadilar:

• Kesgichlar, pichoq, parma, silliqlovchi tosh – o‘yma ishlari uchun;
• Chizg‘ich, shablon, andaza – naqshlarni o‘lchash va joylashtirish uchun;
• Bo‘yoq va jilolovchi vositalar – tayyor bezakni pardozlash uchun.

5. Naqsh turlari

Ganchkorlikda asosan quyidagi naqshlar ishlatiladi:

• Islimiy – gul, barg, shox va o‘simlik shaklidagi naqshlar;
• Girih – geometrik shakllar (yulduz, ko‘pburchaklar);
• Xattotlik naqshlari – arab yozuvidagi oyat, hadis va duolar;
• Timsolli naqshlar – hayvon yoki qush tasvirlari (kam hollarda).

6. Mashhur ganchkorlik obidalari

O‘zbekistonda ganchkorlik namunalarini quyidagi inshootlarda ko‘rish mumkin:

• Buxorodagi Sitorai Mohi Xosa saroyi,
• Samarqanddagi Shohi Zinda majmuasi,
• Toshkentdagi Ko‘kaldosh madrasasi,
• Xivadagi Toshhovli saroyi.

Bu obidalarda o‘yma, naqshli, rangli va silliqlangan ganch bezaklar nihoyatda nozik ishlangan.

7. Mashhur ustalar

Tarixda nomi mashhur ganchkor ustalar:

• Usta Shirin Murodov (Xiva) – ganch va yog‘och o‘ymakorlik ustasi;
• Usta Tohirjon Qosimov (Buxoro) – XIX–XX asr ganchkori;
• Usta Aliqul Xo‘ja (Samarqand) – Temuriylar davri ganch ustasi.

8. Bugungi kunda

Hozirgi kunda ganchkorlik san’ati:

• “Hunarmand” uyushmasi,
• badiiy kasb-hunar maktablari,
• museylar va madaniyat markazlarida o‘qitiladi va targ‘ib etiladi.

Ko‘plab zamonaviy binolarning interyerlarida ham milliy ganchkorlik uslublari qayta tiklanmoqda.