O‘ZBEK MUMTOZ ADABIYOTINING SHAKLLANISHI
O‘zbek mumtoz adabiyotining shakllanishi o‘zbek xalqining uzoq tarixiy, madaniy va adabiy an’analariga asoslanadi. O‘zbek mumtoz adabiyoti, asosan, turkiy xalqlarning qadimiy adabiyoti, xususan, o‘zbek xalqi o‘zining tarixiy va madaniy o‘zgarishlari, shuningdek, Islom ta’sirining kuchayishi bilan shakllanib borgan.
O‘zbek mumtoz adabiyotining shakllanishi haqida yanada kengroq ma’lumot berish uchun, bu adabiyotning taraqqiyot bosqichlarini va uning asosiy o‘zgarishlarini ko‘rib chiqish zarur. Mumtoz adabiyotning shakllanishi o‘zbek xalqining tarixiy va madaniy rivojlanish jarayonlarida, turli madaniyatlar bilan aloqada bo‘lgan holda, bir necha bosqichlarga ajratilishi mumkin.
1. X asr – Dastlabki shakllanish (Qadimgi turkiy adabiyot)O‘zbek mumtoz adabiyotining asoslari X asrda qadimiy turkiy xalqlarning og‘zaki adabiyotida, ayniqsa, epic (epopeya) janrida, jamlangan. Bu davrda turkiy xalqlarning qadimgi eposlari, masalan, “O‘guznoma” kabi asarlar xalq og‘zida yashab, keyinchalik yozma shaklga o‘tgan.Bu davrda arab yozuvining kirib kelishi va islom dinining tarqalishi, turkiy xalqlarda arab yozuvi va arab tilining adabiyotga ta’sirini kuchaytirdi. Arablar orqali o‘zbek adabiyotiga ilm-fan, falsafa, she’riyat va diniy motivlar kirib keldi.
2. XII–XIII asrlar – Islom ta’siri va arab yozuvining o‘rni Islom dini Markaziy Osiyoga kirib kelishi bilan o‘zbek mumtoz adabiyotida arab va fors tillari ta’siri yanada kuchaydi. Bu davrda arab alifbosi va fors tili adabiyotda asosiy tilga aylandi, ammo turkiy tillar, xususan o‘zbek tilining o‘ziga xosligi saqlanib qoldi.Bundan tashqari, bu davrda ko‘plab adabiy va diniy asarlar yaratildi. Misol uchun, Xoja Ahrot, Mahmud Kashgariy va Abu Rayhon Beruniy kabi olimlar va adiblar islom ta’sirida bilimlarni rivojlantirib, o‘zbek mumtoz adabiyotining ilmiy va falsafiy asoslarini shakllantirishga katta hissa qo‘shdilar.
3. XV–XVI asrlar – O‘zbek mumtoz adabiyotining gullanishi Alisher Navoiy bu davrning eng buyuk shoirlaridan biri hisoblanadi. U “Xamsa” (Besh kitob) asarini yaratgan va o‘zbek mumtoz adabiyotini shakllantirishda asosiy rol o‘ynagan. Navoiy nafaqat she’r, balki nasrda ham ulkan iz qoldirdi. Uning she’riyatida turkiy xalqning qadriyatlari, falsafiy va diniy g‘oyalari ifodalangan, bu esa o‘zbek tilining o‘ziga xos boyligini, rang-barangligini va muqaddasligini ko‘rsatdi.Navoiy davrida va undan keyin, Zahiriddin Muhammad Bobur ham o‘zining “Boburnoma” asarida o‘zbek adabiyotining yangi bosqichini yaratdi. Boburning asarida tarixiy, siyosiy va madaniy voqealar, shuningdek, she’riyat va san’atga bo‘lgan yuksak qadriyatlar o‘rin oldi.Bu davrda, shuningdek, Jami, Sakkokiy, Lutfiy, Xoja Nizomiddin kabi boshqa buyuk shoirlar va yozuvchilar ham o‘zbek mumtoz adabiyotiga katta hissa qo‘shdilar.
4. XVII–XVIII asrlar – Badiiy adabiyotning rivoji XVII asrda o‘zbek mumtoz adabiyoti diniy va axloqiy mavzularni keng yoritgan asarlari bilan ajralib turadi. O‘zbek she’riyatining yangi uslublari, shuningdek, o‘zbek teatrining dastlabki shakllari bu davrda yuzaga keldi. Mashrab, G‘iyosiddin Ziya, Shayx Kamoliddin kabi shoirlar hamda diniy adabiyot vakillari o‘z asarlarini yaratishda islom falsafasini va tasavvufni o‘z ichiga olgan. Shuningdek, XVIII asrda Hikmat va Ma’rifat kabi g‘oyalar asosida yozilgan asarlar va ularning ta’siri davom etdi.
5. XIX asr – Yangilanish va romantizm
XIX asrda o‘zbek mumtoz adabiyotida yangi tendensiyalar yuzaga keldi. Bu davrda o‘zbek adabiyotida romantizm va realizm uslublari boshqaruvchi o‘rin egalladi. Shoirlar va yozuvchilar insonparvarlik, xalqparvarlik, siyosiy va ijtimoiy masalalar haqida yozdilar. Ma’rufiy, Shayx Sa’diy kabi adiblar o‘z asarlarida ijtimoiy adolatni, haq-huquqlarni va xalqning baxtini ko‘rsatdilar.Shuningdek, bu davrda o‘zbek mumtoz adabiyotiga teatr janri kirib keldi. Abdulla Qodiriy va Cho‘lpon kabi yozuvchilar o‘zbek adabiyotining yangilanishiga sabab bo‘ldilar, yangi uslub va janrlarni yaratishga harakat qilishdi.
6. O‘zbek mumtoz adabiyotining o‘ziga xos xususiyatlari
• She’riyat: O‘zbek mumtoz adabiyotining asosiy shakli she’riyat bo‘lib, bu janrda ishlatiladigan mustazod, gazal, qit’a va ruboiy kabi uslublar o‘zbek tilining ma’naviy va badiiy boyligini ifodaladi.
• Falsafiy va diniy g‘oyalar: Mumtoz adabiyotda Islom dini va tasavvuf, axloqiy, diniy masalalar keng tarqalgan mavzulardan edi.
Bu g‘oyalar nafaqat she’rda, balki nasrda ham aks etgan.
• Tarixiy voqealar: Boburnoma, Navoiyning “Xamsa”si va boshqa asarlarda o‘zbek xalqining tarixiy yo‘llari, siyosiy voqealari yoritilgan.
O‘zbek mumtoz adabiyoti o‘zining boyligi, chuqurligi va milliy xususiyatlari bilan butun dunyo adabiyotiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Bu adabiyotdagi yuksak g‘oyalar, insoniyatga bo‘lgan sevgi va adolat, o‘zbek tilining boyligi va rang-barangligi o‘z o‘rnini topgan.